Kuyumculukta altın neredeyse hiç yok olmaz; biçim değiştirir. Müşterinin getirdiği kırık bir bilezik, atölyede tezgâh altından süpürülen toz, dökümden kalan yolluk parçaları ya da cilada toplanan çamur, hepsi bir gün yeniden altın olur. Bu döngünün adı hurdadır. Hurda altın nedir, fireden nasıl ayrılır ve has karşılığı nasıl hesaplanır? Bu yazıda hurda altını hem alım tezgâhı hem de atölye açısından anlatıyoruz. Güncel fiyat vermiyoruz; çünkü hurda hesabının özü fiyat değil, has karşılığıdır.
Hurda altın nedir?
Hurda altın, geri kazanılabilir her türlü altın artığıdır. İki ana kaynaktan gelir:
- Dışarıdan alınan hurda: Müşterilerin ya da başka işletmelerin getirdiği eski, kırık, modası geçmiş takılar.
- Atölye hurdası: Üretim sırasında ortaya çıkan kesikler, talaş, eğe tozu, döküm yollukları, hatalı ürünler, cila ve yıkama artıkları.
İkisinin ortak noktası, içlerindeki altının kaybolmamış olmasıdır. Toplanır, tartılır, ayarı tespit edilir ve has karşılığıyla stoğa girer.
Hurda ile fire arasındaki fark
Bu iki kavram sık karıştırılır, ama muhasebe açısından birbirinin tam tersidir.
| Konu | Hurda | Fire |
|---|---|---|
| Tanım | Geri kazanılabilir artık | İşlem sırasında kaybolan maden |
| Fiziksel durum | Elde, tartılabilir | Yok, ölçülemez hâlde |
| Stok etkisi | Stokta kalır | Stoktan düşer |
| Finansal etki | Yeniden işlenince değer kazanır | Maliyete eklenir |
| Kayıt | Ağırlık ve ayarla girilir | Giriş ile çıkış farkından hesaplanır |
Örnek: Cila departmanına 100 gram 14 ayar ürün giriyor. Çıkışta 96,5 gram ürün tartılıyor, ayrıca 2,8 gram cila hurdası toplanıyor. Geriye kalan 0,7 gram firedir: 100 gramdan 96,5 ve 2,8 düşüldüğünde bulunan miktar. Bu firenin has karşılığı 0,7 × 0,585 = yaklaşık 0,41 gram hastır.
Hurda toplanmasaydı fire 3,5 gram görünecekti. Yani düzenli hurda toplamak, gerçek fireyi ortaya çıkarmanın da yoludur. Fire ölçümünü ve departman bazında takibini kuyumculukta fire yazısında ayrıca ele alıyoruz.
Hurdanın has karşılığı nasıl hesaplanır?
Hesap, her altın üründe olduğu gibi aynı formüle dayanır:
Has karşılığı = net ağırlık × milyem / 1000
Farkı yaratan, milyemin nasıl belirlendiğidir. Yeni bir üründe milyem bellidir; hurdada ise tespit edilmesi ya da taraflar arasında anlaşılması gerekir. Milyem değerlerinin tamamını milyem nedir yazısındaki tabloda bulabilirsiniz.
Örnek 1: Tek ayarlı hurda
Müşteri, 20 gram 22 ayar kırık bilezik getiriyor.
- 916 milyemden değerlendirilirse: 20 × 916 / 1000 = 18,32 gram has
- Taraflar örneğin 910 milyemde anlaşırsa: 20 × 910 / 1000 = 18,2 gram has
Aradaki 0,12 gram, alım milyeminin hurda değerine doğrudan etkisini gösterir. Hurda alımında hangi milyemin uygulanacağı işletmenin politikasına ve karşı tarafla yapılan anlaşmaya bağlıdır.
Örnek 2: Karışık hurda
Bir perakendeci toptancıya karışık bir hurda paketi gönderiyor:
| Kalem | Net ağırlık | Milyem | Has karşılığı |
|---|---|---|---|
| 14 ayar zincir ve küpe | 15 gr | 585 | 8,775 gr |
| 22 ayar bilezik parçası | 22 gr | 916 | 20,152 gr |
| 18 ayar yüzük | 6 gr | 750 | 4,500 gr |
| Toplam | 43 gr | 33,427 gr |
Paket ayrıştırılmadan tek parça eritilseydi, karışımın ortalama milyemi 33,427 / 43 × 1000 = yaklaşık 777 olurdu. Bu yüzden hurdayı ayarına göre ayırarak tartmak, hem alım hesabını hem de eritme sonrası kontrolü kolaylaştırır.
Örnek 3: Hurdanın has borcundan düşülmesi
Perakendecinin toptancıya 46,8 gram has borcu var. Aynı gün 20 gram 14 ayar hurda getiriyor ve hurda 585 milyemden alınıyor.
- Hurdanın has karşılığı: 20 × 585 / 1000 = 11,7 gram
- Kalan borç: 46,8 gram borçtan 11,7 gram düşülünce 35,1 gram has
Bu işlemde liraya hiç çevirme yapılmaz. Hurda, has karşılığıyla doğrudan cari bakiyeden düşülür. Alım fişinde hurdanın ağırlığı ve uygulanan milyem ayrı satırda görünmelidir ki ay sonu mutabakatında iki taraf aynı rakama ulaşsın.
Bu hesapları otomatik yapmak için hurda altın hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Hurda alımında ayar tespiti
Hurda alımının en hassas adımı, ayarın doğru belirlenmesidir. Sahada genellikle birkaç yöntem birlikte kullanılır:
- Damga kontrolü: Ürün üzerindeki 585, 750, 916 gibi rakamlar ilk ipucudur. Ancak damga aşınmış, sonradan vurulmuş ya da yanıltıcı olabilir. Damga okumayı ayar nedir yazısında anlattık.
- Mihenk taşı ve ayar asitleri: Ürün taşa sürtülür, iz üzerine farklı ayarlar için hazırlanmış asitler damlatılır ve tepkiye bakılır. Hızlıdır, deneyim ister.
- Ölçüm cihazları: Yüzey ölçümü yapan cihazlar hızlı sonuç verir, ama kaplamalı ya da katmanlı ürünlerde yüzey ile iç kısım farklı olabilir.
- Eritme ve tahlil: En güvenilir yöntemdir. Karışık ya da şüpheli hurda eritilir, örnek alınıp tahlil edilir.
Hurda alımında ayrıca şunlara dikkat edilir:
- Taş, emaye, yay ve çelik parçalar ayrılmadan tartım yapılmaz; brüt ile net ağırlık ayrı kaydedilir.
- Kaplama ya da dolgu şüphesi olan ürünler ayrı değerlendirilir.
- Alım fişinde ağırlık, tespit yöntemi, uygulanan milyem ve has karşılığı açıkça yazılır.
Atölyede hurda toplama
Üretim yapan bir atölyede hurda yalnızca kırık ürün değildir; her departman kendi hurdasını üretir:
- Döküm: Yolluklar, ağaç gövdesi ve hatalı döküm parçaları
- Tezgâh: Kesikler, eğe tozu ve talaş
- Cila: Cila tozu ve fırça artıkları
- Genel: Tezgâh altı süpürüntüsü, önlük ve paspas artıkları, yıkama suyu tortusu
İyi işleyen bir atölyede her departmanın hurdası ayrı kaplarda toplanır, düzenli aralıklarla tartılır ve kayda geçer. Böylece hangi departmanın ne kadar hurda ve ne kadar fire ürettiği karşılaştırılabilir.
Rafineri ve geri kazanım
Toplanan hurdanın bir kısmı atölyede eritilip doğrudan yeniden kullanılabilir. Özellikle iri parçalar ve ayarı bilinen kesikler bu yoldan geri döner. Toz, süpürüntü ve karışık hurda ise genellikle rafineriye gönderilir.
Rafineri hurdayı eritir, tahlil eder ve içindeki altını arıtarak has karşılığını çıkarır. Bu süreçte bir arıtma kaybı ve işlem bedeli söz konusu olabilir; koşullar rafineriye ve hurdanın türüne göre değişir. Atölye açısından önemli olan, rafineriye gönderilen hurdanın ağırlığını, tahmini has karşılığını ve rafineriden dönen gerçekleşen hası yan yana kaydetmektir. Tahmini ile gerçekleşen arasındaki fark, hurda toplama disiplininin en dürüst göstergesidir.
Kayıt tutma: hurda neden ayrı izlenmeli?
Hurda kayıt dışı kaldığında üç sorun çıkar:
- Fire olduğundan yüksek görünür, çünkü toplanan hurda hesaba girmez.
- Stokta görünmeyen bir altın birikimi oluşur; sayımda fark çıkar.
- Rafineriden dönen has ile gönderilen hurda karşılaştırılamaz.
Bu nedenle hurda kaydında en az şu bilgiler bulunmalıdır: tarih, kaynak (müşteri ya da departman), brüt ve net ağırlık, ayar ya da milyem, has karşılığı ve sonraki adım (yeniden işleme ya da rafineri). Has kavramının cari hesaptaki karşılığını has altın nedir yazısında anlattık.
360° Jewelry ile hurda takibi
360° Jewelry, altın ve gümüş takı üreten atölyeler ile toptancılar için geliştirilmiş bulut tabanlı bir yazılımdır. Üretim takip modülünde her departman, aktardığı ve teslim aldığı gramı tabletten çift onayla kaydeder; fire, hurda ve yeniden işleme ayrı ayrı girilir. Barkodlu tablalar sayesinde hangi işin hangi departmanda olduğu ve ne kadar hurda çıkardığı izlenir.
Ön muhasebe ve stok tarafında hurda has karşılığıyla stoğa girer, firenin finansal yansıması raporlarda görünür. Müşteriden alınan hurda da cari hesaba has olarak işlenir; böylece tezgâhta alınan bir kırık bilezikten atölyede süpürülen toza kadar her gram, kaynağıyla birlikte kayıtta kalır.
Sık sorulan sorular
Hurda altın ne demektir?
Kullanılmış, kırılmış ya da modası geçmiş takılar ile atölyede üretim sırasında ortaya çıkan talaş, toz ve kesik gibi geri kazanılabilir altın artıklarıdır. Hurda eritilip arıtılarak yeniden kullanılabilir.
Hurda ile fire arasındaki fark nedir?
Hurda geri kazanılabilir artıktır; toplanır, tartılır ve yeniden işlenir. Fire ise işlem sırasında kaybolan ve geri alınamayan madendir. Hurda stokta kalır, fire maliyete eklenir.
Hurda altının has karşılığı nasıl hesaplanır?
Hurdanın net ağırlığı, tespit edilen ya da anlaşılan milyemle çarpılıp 1000'e bölünür. Örneğin 20 gram 22 ayar hurda 916 milyemden değerlendirilirse 20 × 916 / 1000 = 18,32 gram has eder.
Hurda altının ayarı nasıl anlaşılır?
Damga ilk ipucudur ama tek başına yeterli değildir. Ayar; mihenk taşı ve ayar asitleri, ölçüm cihazları ya da eritme sonrası tahlil ile doğrulanır. Karışık hurdada kesin sonuç genellikle eritme ve tahlilden sonra alınır.
