Kuyumculukta seri üretimin büyük kısmı dökümle yapılır. Tek bir modelden onlarca yüzük, kolye ucu ya da küpe aynı gün metal haline gelir. Bunu mümkün kılan teknik, binlerce yıllık geçmişi olan ama bugün hâlâ atölyelerin merkezinde duran kayıp mum döküm yöntemidir. Bu yazıda altın döküm nasıl yapılır sorusunu adım adım cevaplıyor, döküm firesinin nereden çıktığını ve döküme giden ile gelen gramın nasıl takip edileceğini anlatıyoruz.
Kayıp mum döküm nedir?
Yöntemin mantığı basittir: ürünün birebir mum kopyası yapılır, bu mum ısıya dayanıklı bir kalıbın içine gömülür, fırında mum eritilip yakılır ve geride kalan boşluğa ergimiş metal dökülür. Mum kalıptan “kaybolduğu” için yönteme bu ad verilmiştir.
Takı üretimindeki yeri için genel akışı takı üretimi nasıl yapılır yazısında anlattık. Döküm, bu akışın mumhaneden sonraki ve tezgâhtan önceki halkasıdır.
Altın döküm adım adım
1. Mum model
Ana modelden kauçuk kalıp alınır. Bu kalıba mum enjeksiyon makinesiyle mum basılır ve aynı modelden istenen sayıda mum kopya çıkarılır. 3D yazıcıyla basılan döküme uygun reçine modeller de doğrudan kullanılabilir. Mum modeller tek tek kontrol edilir; hava kabarcığı, kırık ya da eksik bölge varsa ayıklanır.
2. Ağaç dizme
Mum modeller, ortadaki mum bir gövdeye ince mum yolluklarla bağlanır. Ortaya çıkan yapıya ağaç denir. Ağaç düzgün dizilmezse metal bazı parçalara yetişmez ya da parçalar birbirine yapışır.
Ağaç dizildikten sonra tartılır. Mum ağırlığından, alaşımın yoğunluğuna göre belirlenen bir katsayıyla gereken metal miktarı tahmin edilir. Katsayı 14 ayar, 18 ayar ya da gümüş için farklıdır; her atölye kendi alaşımına göre bu hesabı yapar.
3. Revetman (alçı kalıp)
Ağaç, çelik bir döküm silindirinin içine yerleştirilir. Revetman tozu su ile karıştırılıp silindire dökülür. Karışımdaki hava kabarcıkları genellikle vakumla alınır, çünkü kabarcık ürün yüzeyinde kusur olarak geri döner. Revetman belirli bir süre bekletilip katılaştırılır.
4. Mum yakma (fırın)
Silindir fırına girer. Sıcaklık kademeli olarak yükseltilir; önce mum erir ve akar, sonra kalan artıklar yanarak uzaklaşır. Fırın programı, kullanılan revetmana, silindir boyutuna ve modele göre değişir. Revetman üreticisinin önerdiği program esas alınır. Acele edilen bir mum yakma, kalıpta artık bırakır ve döküm hatalı çıkar.
5. Döküm
Altın, alaşım ve ayarına uygun sıcaklıkta eritilir ve sıcak kalıba dökülür. Atölyelerde yaygın olarak iki yaklaşım kullanılır:
- Vakumlu döküm: Kalıbın altından vakum uygulanır, metal kalıba emilir.
- Santrifüj döküm: Kalıp dönerken metal merkezkaç kuvvetiyle boşluğa itilir.
Hangisinin seçileceği ürün tipine, ekipmana ve atölyenin alışkanlığına bağlıdır. Döküm sıcaklığı ve kalıp sıcaklığı alaşıma göre değişir; alaşım tedarikçisinin değerleri dikkate alınmalıdır.
6. Kalıptan çıkarma
Döküm sonrası silindir belirli bir süre bekletilir ve suya daldırılır. Revetman çatlayıp dağılır, ortaya metal ağaç çıkar. Üzerinde kalan revetman kalıntıları su, fırça ve patlatma (kumlama) ile temizlenir.
7. Kesim
Parçalar gövdeden kesilir. Gövde, yolluklar ve kesinti artıkları ayrı toplanır. Bu parçalar hurdadır; tartılıp kasaya döner ve yeniden eritilir. Kesilen parçalar ise tezgâha gönderilir.
Sık görülen döküm hataları
Döküm hatalarının çoğu, sorunun kaynağına bakılarak önceki aşamalara geri götürülebilir:
- Gözenek: Ürün yüzeyinde ya da içinde küçük boşluklar. Metalin gaz alması, yetersiz yolluk ya da uygun olmayan sıcaklık gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.
- Eksik dolum: Metalin ince bölgelere yetişmemesi. Ağaç dizilişi, yolluk kalınlığı ve kalıp sıcaklığı gözden geçirilir.
- Yüzey pürüzü ve kabarcık: Revetmandaki hava kabarcıkları ya da hatalı karışım ürün yüzeyine kabarcık olarak geçer.
- Mum kalıntısı: Yetersiz mum yakma, kalıpta artık bırakır ve yüzey bozulur.
Hatalı çıkan parça çoğu zaman yeniden eritilir ya da tezgâhta kurtarılmaya çalışılır. Her iki durumda da hatalı parçanın gramı ve nedeni kayda geçmelidir. Böylece hangi modelin, hangi dökümün ya da hangi hata türünün tekrarlandığı görülür ve sorun kaynağında çözülür.
Gövde ve yolluğun yeniden kullanımı
Dökümden dönen gövde ve yolluklar yeniden eritilerek bir sonraki dökümde kullanılır. Ancak yeniden eritilen metalin ne oranda taze madenle karıştırılacağı, alaşımın özelliklerine ve atölyenin kalite tercihine bağlıdır. Burada iki kural önemlidir: hurda ayarına göre ayrı tutulmalı ve yeniden kullanılan hurda kasaya girişte tartılmalıdır. 14 ayar gövdeyle 18 ayar gövde karıştığında hem döküm kalitesi hem de has hesabı bozulur.
Taşlı döküm
Taşlı dökümde taşlar döküm öncesinde mum modelin üzerine dizilir ve metal taşların etrafına dökülür. Bu, mıhlama işçiliğini azaltır. Ancak her taş bu ısıya dayanmaz; yalnız ısıya dayanıklı taşlar uygundur.
Taşlı dökümde kayıt düzeni daha da önemlidir. Döküme giden taşların cinsi, adedi ve ağırlığı ayrı tutulmazsa ürün tartıldığında taş ağırlığı metal gibi görünür; dökümde kırılan ya da düşen taş ise metal firesine karışır.
Döküm firesi neden olur?
Dökümde metal birkaç yoldan kaybolur:
- Ergitme kaybı: Metal eritilirken bir miktar buharlaşma ve oksitlenme olur.
- Pota ve cüruf: Potada kalan metal ve cürufa karışan parçacıklar.
- Kalıp kalıntısı: Revetman içinde kalan ince metal parçacıkları.
- Temizlik ve kumlama: Yüzeyden kalkan çok ince metal.
- Taşma ve sıçrama: Döküm sırasında kalıp dışına kaçan metal.
Bu kayıpların bir kısmı toplanabilir; örneğin pota artıkları ve revetman çamuru geri kazanım için ayrı saklanabilir. Toplanabilen her şey hurda tarafına yazılır. Gerisi firedir. Fire ile hurdanın farkını ve hesabı kuyumculukta fire yazısında ayrıntılı anlattık.
Döküme giden ve gelen gram takibi
Döküm departmanının hesabı şu üç rakamla kapanır:
| Kalem | Ne tartılır |
|---|---|
| Döküme giden | Kasadan verilen maden ve döküme giden taşlar |
| Dökümden gelen ürün | Kesilmiş parçaların toplam gramı ve adedi |
| Dökümden gelen hurda | Gövde, yolluk, kesinti ve toplanan artıklar |
Fire = döküme giden − gelen ürün − gelen hurda
Bir örnek üzerinden bakalım (rakamlar yalnız örnektir):
- Döküme giden: 250,0 gr 14 ayar
- Gelen ürün: 182,5 gr
- Gelen gövde ve yolluk: 64,0 gr
- Fire: 250,0 − 182,5 − 64,0 = 3,5 gr
- Fire oranı: 3,5 / 250,0 × 100 = %1,4
Bu fire 14 ayar olduğu için has karşılığı 3,5 × 0,585 = 2,0475 gr, yani yaklaşık 2,05 gram hastır. Aynı fire 22 ayarda olsaydı 3,5 × 0,916 = 3,206 gram has ederdi. Bu yüzden döküm firesi her zaman ayar bilgisiyle birlikte izlenmelidir.
Bir başka önemli bilgi de dökümde bekleyen maldır. Döküme gitmiş ama henüz dönmemiş maden, kasada da ürün stoğunda da görünmez. Bu kalem ayrı izlenmezse kasa sayımında yanlış bir açık varmış gibi görünür.
Atölyenizi kuruyorsanız döküm departmanının nasıl planlanacağına altın atölyesi açmak yazısında değindik.
360° Jewelry ile döküm takibi
360° Jewelry’nin yönetici paneli döküm takibini ayrı bir ekranda gösterir: döküme giden, dökümden gelen, dökümde bekleyen maden ve döküme giden taşlar tek bakışta görülür. Kasa altın stoğu da aynı panelde izlenir.
Atölye tarafında üretim takip modülü mumhane, muma taş dizme, döküm ve tezgâh arasındaki her aktarımı tabletten kaydeder. Teslim eden ve teslim alan gram, adet ve parçayı ayrı ayrı onaylar; fark fire olarak, gövde ve yolluk hurda olarak girilir. Döküm firesi ayar, tarih ve personel bazında raporlanabilir. Kendi döküm akışınız üzerinde görmek için demo talep edebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kayıp mum döküm neden bu adı alır?
Çünkü mum model kalıbın içinde fırında eritilip yakılır ve kalıptan tamamen çıkar. Mumun bıraktığı boşluk metalle doldurulur; yani mum, ürünün doğması için kaybolur.
Döküm için ne kadar altın gerektiği nasıl hesaplanır?
Mum ağaç tartılır ve mum ağırlığı, kullanılacak alaşımın yoğunluğuna göre bir katsayıyla çarpılarak gereken metal tahmin edilir. Katsayı alaşıma göre değişir; üzerine yolluk ve dökme payı eklenir.
Döküm gövdesi (yolluk) fire mi sayılır?
Hayır. Gövde ve yolluklar hurdadır; tartılıp kasaya geri verilir ve yeniden eritilir. Fire, döküme giden madenden dönen ürün ve hurda düşüldükten sonra kalan açıklanamayan farktır.
Taşlı döküm her taşla yapılabilir mi?
Hayır. Taşlı dökümde taş, ergimiş metal ve sıcak kalıpla temas eder. Bu nedenle yalnız ısıya dayanıklı taşlar uygundur; hangi taşın uygun olduğu taş tedarikçisiyle ve döküm ustasıyla birlikte değerlendirilmelidir.
